Şafiiler aşure yapar mı? Geleneğin, mezhebin ve kültürün kesiştiği yer
Merhaba Vertigoo okurları! Bugün sizlerle “Şafiiler aşure yapar mı” konusunu ele alacağız.
Aşure meselesi Türkiye’de her yıl Muharrem ayı geldiğinde yeniden gündeme gelir. Bir yanda kazanlar dolusu karışık tatlılar, diğer yanda “bu sadece bir yemek mi yoksa bir anlam mı taşıyor?” sorusu… Özellikle “Şafiiler aşure yapar mı?” sorusu, hem dini mezhep farklılıklarını hem de kültürel pratikleri anlamak isteyenlerin sıkça sorduğu bir konuya dönüşür.
Bu soruya tek cümlelik bir cevap vermek aslında meseleyi oldukça yüzeysel bırakır. Çünkü aşure dediğimiz şey sadece bir tatlı değil; tarih, inanç, kültür ve coğrafyanın iç içe geçtiği bir semboldür. Şafiiler aşure yapar mı sorusunu anlamak için önce mezhebin bakışını, sonra kültürel yayılımı ve en sonunda da bireysel pratikleri ayrı ayrı değerlendirmek gerekir.
Şafiilikte Muharrem ve aşure günü algısı
Şafiilik, Sünni İslam’ın dört büyük fıkıh mezhebinden biridir. Temel referansları Kur’an, Sünnet ve sahabe uygulamalarıdır. Muharrem ayı ve Aşure günü ise tüm Sünni mezheplerde olduğu gibi Şafiilikte de önemli bir zaman dilimidir.
İçimdeki mühendis tarafı burada hemen tablo kuruyor:
Bir tarafta “oruç” gibi net dini ibadetler, diğer tarafta “aşure tatlısı” gibi kültürel pratikler.
Şafiilikte Aşure günü orucu, faziletli bir ibadet olarak kabul edilir. Peygamber Efendimizin bu günde oruç tuttuğuna dair rivayetler, mezhepte de karşılık bulur. Ancak dikkat edilmesi gereken kritik nokta şudur: Şafiilikte aşure tatlısı yapmak ne farz ne sünnet ne de dini bir zorunluluktur. Yani “Şafiiler aşure yapar mı?” sorusunun dini kısmı doğrudan “zorunlu değildir” cevabına çıkar.
Ama iş burada bitmiyor.
Aşure bir ibadet mi, yoksa kültür mü?
İçimdeki mühendis şöyle diyor:
“Veri net. Dini metinlerde aşure tatlısı diye bir ibadet tanımı yok. O halde bu değişken kültüre aittir.”
Ama içimdeki insan tarafı hemen itiraz ediyor:
“İnsanlar sadece kurallarla yaşamıyor. Hatıralar, sofralar, paylaşma duygusu da var.”
Gerçekte aşure, İslam coğrafyasının geniş bir kısmında farklı şekillerde var olmuş bir paylaşım kültürüdür. Özellikle Anadolu’da aşure, Nuh Tufanı anlatısıyla ilişkilendirilir. Rivayete göre Nuh’un gemisinde kalan son malzemeler karıştırılarak bir yemek yapılır ve buna “aşure” denir.
Şafiiler açısından bakıldığında bu anlatı dini bir zorunluluk değil, kültürel bir yorumdur. Bu yüzden Şafiiler aşure yapar mı sorusunun cevabı mezhepten ziyade yaşanılan coğrafyaya bağlıdır.
Şafiiler aşure yapar mı? Coğrafyaya göre değişen pratikler
Şafiilik dünyanın farklı bölgelerinde yaygındır: Endonezya, Malezya, Doğu Afrika, Yemen ve Türkiye’nin Karadeniz’in bazı kesimleri gibi.
Bu coğrafyalara bakıldığında aşure tatlısının varlığı oldukça değişkendir.
Türkiye’de Şafiiler ve aşure geleneği
Türkiye’de özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yaşayan Şafiiler, Sünni toplumun genel kültürüyle iç içedir. Bu nedenle aşure yapma geleneği çoğu zaman mezhepten bağımsızdır.
Burada içimdeki insan tarafı daha baskın konuşuyor:
“Komşular kazan kaynatırken sen sadece izleyemezsin. Bir kepçe karıştırmak, paylaşmak, bir tabak vermek… bunlar toplumsal bağ.”
İçimdeki mühendis ise şunu ekliyor:
“Bu davranış mezhepsel değil, sosyolojik bir adaptasyon.”
Yani Türkiye’de Şafiiler aşure yapar mı sorusunun cevabı çoğu zaman “evet yapar, ama dini bir gerekçe ile değil” şeklindedir.
Endonezya ve Malezya’da Şafiilik
Şafiiliğin en yaygın olduğu yerlerden biri Güneydoğu Asya’dır. Ancak bu bölgelerde “aşure tatlısı” Türk kültüründeki anlamıyla bulunmaz. Muharrem ayı daha çok oruç ve dini hatırlama çerçevesinde yaşanır.
İçimdeki mühendis burada net bir ayrım çiziyor:
“Bir kavramın varlığı ile onun gastronomik formu arasında doğrudan bağ yok.”
Bu yüzden Endonezya’da bir Şafiinin aşure yapması beklenen bir şey değildir. Ama Muharrem ayında oruç tutulması oldukça yaygındır.
Yemen ve Arap coğrafyasında durum
Bunu da Okuyun: Kalıcı diş çıkar mı ?
Yemen gibi Şafiiliğin güçlü olduğu bölgelerde de aşure tatlısı kültürü Anadolu’daki kadar güçlü değildir. Burada da odak daha çok ibadet ve hatırlama üzerinedir.
İçimdeki insan tarafı biraz hüzünlü bir yorum yapıyor:
“Bazı yerlerde sofralar bir anlam taşır, bazı yerlerde anlam sadece kalpte yaşanır.”
Şafiiler aşure yapar mı? Fıkhi perspektif
Fıkıh açısından bakıldığında mesele oldukça nettir. Şafiilikte:
Aşure günü orucu sünnettir
Aşure tatlısı yapmak ibadet değildir
Aşure dağıtmak sevap kazanma amacıyla yapılabilir ama zorunlu değildir
Bu noktada içimdeki mühendis tekrar devreye giriyor:
“Bu bir opsiyonel davranış. Sistemde zorunluluk yok, ama teşvik edilebilir.”
Yani Şafiiler aşure yapar mı sorusunun fıkhi cevabı: “Yapabilir, ama dini bir gereklilik değildir.”
Toplumsal hafıza ve aşure kültürü
Aşureyi sadece dini bir çerçeveye sıkıştırmak eksik olur. Çünkü aşure aynı zamanda bir toplumsal hafıza aracıdır.
Bir kazanın etrafında toplanmak, farklı malzemeleri bir araya getirmek, paylaşmak… Bunlar aslında insanlık tarihinin en eski sosyal ritüellerinden biridir.
İçimdeki insan tarafı burada daha derin konuşuyor:
“Belki de aşurenin anlamı ne yapıldığı değil, birlikte yapılıyor olmasıdır.”
İçimdeki mühendis ise bunu daha soyut bir modele indiriyor:
“Çeşitlilik + birliktelik = sosyal uyum fonksiyonu.”
Şafiiler aşure yapar mı sorusu bu noktada sadece mezhebi değil, insan davranışını da sorgulatan bir soruya dönüşür.
Bireysel pratikler: Mezhepten bağımsız yaşam gerçekliği
Günümüzde mezheplerin belirlediği sınırlar çoğu zaman bireysel kültürle iç içe geçmiş durumda. Aynı mezhepten iki kişi tamamen farklı yaşam pratiklerine sahip olabiliyor.
Bir Şafii birey aşure yapabilir çünkü:
Ailesinde gelenek vardır
Komşu kültürü etkilemiştir
Sosyal ortam bunu teşvik eder
Bir başka Şafii birey ise hiç aşure yapmayabilir çünkü:
Kültürel bağlamında böyle bir gelenek yoktur
Daha sade bir dini yaklaşım benimser
Yaşadığı toplumda bu pratik bulunmaz
İçimdeki mühendis bunu “değişkenlik matrisi” olarak görüyor.
İçimdeki insan ise daha basit söylüyor:
“İnsan dediğin şey bulunduğu yere göre şekil alır.”
Şafiiler aşure yapar mı? Soruya bütüncül bir cevap
Tüm bu katmanları bir araya getirdiğimizde cevap netleşiyor ama basit değil.
Şafiilikte aşure yapmak dini bir zorunluluk değildir. Ancak Şafiiler, yaşadıkları kültüre bağlı olarak aşure yapabilirler. Özellikle Türkiye gibi kültürlerin iç içe geçtiği bölgelerde bu oldukça yaygındır.
Bu noktada içimdeki iki ses bir anlığına uzlaşıyor:
Mühendis tarafı diyor ki:
“Tanım gereği zorunlu değil.”
İnsan tarafı ekliyor:
“Ama insanlar zaten çoğu şeyi zorunluluktan yapmaz.”
Kültür, mezhep ve insan davranışı arasındaki ince çizgi
Şafiiler aşure yapar mı sorusu aslında sadece bir yemek ya da bir mezhep sorusu değil. Bu soru, kültürün dini nasıl etkilediğini, dinin kültürü nasıl şekillendirdiğini ve bireyin bu iki alan arasında nasıl konumlandığını anlamaya çalışır.
Aşure burada bir sembol haline gelir:
Karışımın, farklılığın ve birlikte var olmanın sembolü.
İçimdeki mühendis son bir analiz yapıyor:
“Bu bir kesişim kümesi problemi.”
İçimdeki insan ise daha sade bir cümle kuruyor:
“Bazen en güzel şeyler, farklı şeylerin bir araya gelmesiyle oluşur.”
“Şafiiler aşure yapar mı” konusunda merak ettiklerinizi bu yazımızda ele almaya çalıştık. Vertigoo okurları için daha fazlası yolda!